Bối cảnh và xu hướng phát triển

Trong những năm gần đây, thương mại điện tử (TMĐT) đã trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế số Việt Nam. Theo số liệu của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), năm 2024 quy mô thị trường TMĐT Việt Nam ước đạt khoảng 32 tỷ USD, tăng 27% so với năm trước; trong đó doanh thu bán lẻ hàng hóa trực tuyến đạt khoảng 22,5 tỷ USD, tăng 30%. TMĐT hiện chiếm khoảng 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng.

Sự tăng trưởng này phản ánh sự chuyển dịch cơ cấu tiêu dùng và phân phối từ kênh truyền thống sang kênh số, được hỗ trợ bởi tỷ lệ sử dụng Internet cao, hạ tầng số ngày càng hoàn thiện, hệ sinh thái thanh toán điện tử phát triển nhanh và các chính sách thúc đẩy kinh tế số, xã hội số của Nhà nước.

Tuy nhiên, động lực tăng trưởng dài hạn của TMĐT Việt Nam không chỉ nằm ở thị trường nội địa mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng mở rộng sang không gian xuyên biên giới.

Quy mô và vai trò của thương mại điện tử xuyên biên giới

Theo ước tính của VECOM phối hợp với Dự án Thương mại số của USAID, năm 2024 quy mô xuất nhập khẩu trực tuyến của Việt Nam đạt khoảng 4,1 tỷ USD, trong đó xuất khẩu trực tuyến đạt 1,7 tỷ USD. Các số liệu này được công bố trong Báo cáo Xuất nhập khẩu 2024 của Bộ Công Thương, cho thấy TMĐT xuyên biên giới đã trở thành một cấu phần chính thức trong hệ thống thương mại quốc gia.

Sự gia tăng hiện diện của doanh nghiệp Việt Nam trên các nền tảng TMĐT toàn cầu là minh chứng rõ nét cho xu hướng này. Năm 2024, số lượng nhà bán hàng mới từ Việt Nam trên Alibaba.com tăng 22%; trên Amazon, số đối tác bán hàng Việt Nam sử dụng dịch vụ hoàn thiện đơn hàng tăng hơn 300% so với năm 2019, và số lượng sản phẩm Việt Nam bán trên Amazon năm 2025 tăng khoảng 35%.

TMĐT xuyên biên giới cho phép doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng nước ngoài mà không cần hệ thống phân phối vật lý phức tạp, qua đó rút ngắn chuỗi trung gian, giảm chi phí giao dịch và nâng cao biên lợi nhuận.

Động lực thúc đẩy phát triển

Mở rộng thị trường và rút ngắn khoảng cách

TMĐT xuyên biên giới giúp doanh nghiệp Việt Nam vượt qua giới hạn địa lý, tiếp cận thị trường toàn cầu với chi phí thấp hơn so với mô hình xuất khẩu truyền thống. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các ngành có giá trị gia tăng cao như hàng thủ công mỹ nghệ, thời trang, thực phẩm chế biến và sản phẩm sáng tạo.

Vai trò của logistics và hạ tầng hỗ trợ

Logistics đóng vai trò then chốt trong TMĐT xuyên biên giới do đặc điểm đơn hàng nhỏ lẻ, tần suất cao và yêu cầu giao hàng nhanh. Các mô hình như kho ngoại quan, khu thương mại tự do và sự kết hợp hiệu quả giữa logistics chặng đầu, chặng giữa và chặng cuối góp phần giảm thời gian thông quan, chi phí vận chuyển và nâng cao độ tin cậy của chuỗi cung ứng.

Ứng dụng công nghệ và AI-commerce

Xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong TMĐT (AI-commerce) cho phép cá nhân hóa trải nghiệm mua sắm, tối ưu hóa định giá, dự báo nhu cầu và quản trị tồn kho, từ đó nâng cao hiệu quả vận hành và giá trị cho người tiêu dùng, tạo động lực mới cho TMĐT xuyên biên giới.

Những rào cản và thách thức

Mặc dù tiềm năng lớn, TMĐT xuyên biên giới vẫn đối mặt với nhiều thách thức:

• Thiếu hụt nhân lực có kỹ năng TMĐT và marketing quốc tế.
   
• Chi phí logistics cao, đặc biệt là chi phí “logistics ngược” (đổi trả, thu hồi, tái chế, tiêu hủy), có thể chiếm 5–15% tổng chi phí logistics.
   
• Rào cản pháp lý, thuế quan, tiêu chuẩn kỹ thuật và quy định bảo vệ người tiêu dùng khác nhau giữa các thị trường.
   
• Rủi ro gian lận thương mại, xâm phạm sở hữu trí tuệ và an ninh dữ liệu.
   

Khảo sát năm 2024 cho thấy hơn 90% SMEs cho rằng việc tăng cường đào tạo chính quy về TMĐT xuyên biên giới và xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ về pháp lý, logistics và thanh toán là điều kiện then chốt để doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Năm 2025 được xem là năm bản lề đối với xuất khẩu trực tuyến Việt Nam. Để TMĐT xuyên biên giới trở thành động lực tăng trưởng bền vững, cần:

• Phát triển nguồn nhân lực số và kỹ năng TMĐT quốc tế.
   
• Hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành về thuế, hải quan, bảo vệ người tiêu dùng.
   
• Đầu tư hạ tầng logistics và số hóa quy trình thông quan.
   
• Gắn phát triển TMĐT với chiến lược nâng cao chất lượng sản phẩm, tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế và gia tăng giá trị gia tăng nội địa.
   

TMĐT xuyên biên giới không chỉ là kênh mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn là công cụ tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng số hóa, hiệu quả và bền vững. Tuy nhiên, để tận dụng đầy đủ tiềm năng này, Việt Nam cần đồng thời giải quyết các rào cản về thể chế, hạ tầng, nhân lực và năng lực cạnh tranh sản phẩm, qua đó biến TMĐT xuyên biên giới thành một trụ cột chiến lược của tăng trưởng xuất khẩu trong kỷ nguyên kinh tế số.

(Tác giả có tham khảo tài liệu của một số đồng nghiệp và mạng Internet.)

Lê Hoàng Thiên Tân