“Brain rot” là một thuật ngữ tiếng Anh dùng để chỉ sự sa sút về chất lượng tư duy hoặc trạng thái xuống cấp của đời sống trí tuệ khi con người tiếp xúc kéo dài với những nội dung nghèo giá trị nhận thức. Theo Oxford University Press, cụm từ này được ghi nhận lần đầu trong Walden của Henry David Thoreau vào năm 1854, và đến năm 2024 đã được chọn là Oxford Word of the Year do mức độ phổ biến tăng mạnh trong bối cảnh văn hóa số đương đại (Oxford University Press, 2024, 2025). Trong cách dùng hiện nay, Oxford định nghĩa “brain rot” là sự suy giảm được cảm nhận trong trí tuệ hoặc khả năng tư duy phản biện, đặc biệt khi được quy cho việc tiêu thụ quá mức những nội dung tầm thường hoặc thiếu tính thử thách, nhất là trong môi trường trực tuyến (Oxford University Press, 2025).

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng “brain rot” ban đầu không phải là một thuật ngữ khoa học chính thống, cũng không phải một chẩn đoán lâm sàng trong tâm lý học hay thần kinh học. Về nguồn gốc, đây trước hết là một cách diễn đạt mang tính xã hội – văn hóa, được dùng để phê phán tình trạng con người sa vào những hình thức tiêu dùng thông tin hời hợt, lặp lại và thiếu chiều sâu. Chỉ trong những năm gần đây, cùng với sự bùng nổ của mạng xã hội, video ngắn, meme, nội dung giật gân và hệ thống đề xuất nội dung theo thuật toán, thuật ngữ này mới dần được tiếp cận như một hiện tượng đáng quan tâm trong nghiên cứu về hành vi truyền thông, quá tải thông tin và suy giảm năng lực nhận thức.

Trong bối cảnh xã hội số, “brain rot” không nên được hiểu đơn thuần như một cách nói cường điệu về việc giải trí quá mức, mà nên được xem là một hiện tượng phản ánh sự xói mòn dần chất lượng xử lý thông tin dưới tác động của môi trường truyền thông số. Môi trường này có một số đặc trưng nổi bật như dòng thông tin liên tục, nội dung ngắn và phân mảnh, tốc độ cập nhật cao, thiết kế tối ưu cho phản ứng tức thời, cùng với sự chi phối của thuật toán nhằm tối đa hóa thời gian chú ý. Các tổng quan gần đây cho thấy công nghệ số và mạng xã hội có thể ảnh hưởng đến những chức năng nhận thức quan trọng như chú ý, trí nhớ, kiểm soát xung động, ra quyết định và tư duy phản biện, đặc biệt khi người dùng thường xuyên tiếp xúc với nội dung ngắn, giàu kích thích và ít chiều sâu (Firth et al., 2023; Yousef et al., 2025).

Theo cách hiểu này, “brain rot” có thể được xem là kết quả tích lũy của việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với những nội dung có giá trị nhận thức thấp nhưng khả năng kích thích cao. Khi người dùng quen với nhịp độ tiếp nhận thông tin quá nhanh, chuyển đổi liên tục giữa nhiều mẩu nội dung ngắn và phản ứng theo cảm xúc tức thời, họ có thể dần suy giảm khả năng duy trì chú ý bền vững, tư duy sâu, ghi nhớ có mục tiêu và xử lý thông tin phức tạp. Một số nghiên cứu thực nghiệm gần đây về học tập phân mảnh từ video ngắn cũng cho thấy việc tiếp xúc với dạng nội dung này có liên hệ với thay đổi trong quá trình truy hồi trí nhớ và hiệu quả xử lý thông tin, từ đó củng cố thêm lo ngại rằng môi trường nội dung ngắn có thể tác động bất lợi đến chất lượng nhận thức ở người trẻ (Wei et al., 2026).

Vì vậy, trong xã hội số, “brain rot” nên được hiểu như một hiện tượng truyền thông – nhận thức mang tính tổng hợp, phản ánh sự suy giảm dần của các chức năng tư duy bậc cao khi cá nhân bị đặt trong môi trường thông tin quá tải, phân mảnh, giàu kích thích nhưng nghèo chiều sâu. Cách tiếp cận này giúp khái niệm “brain rot” vượt ra khỏi ý nghĩa khẩu ngữ thông thường để trở thành một hiện tượng có thể được mô tả, phân tích và vận dụng trong nghiên cứu khoa học xã hội.

Mặc dù “brain rot” chưa phải là một khái niệm đã được chuẩn hóa hoàn toàn trong hệ thống lý thuyết tâm lý học hay truyền thông học, nghiên cứu này tiếp cận nó như một cấu trúc khái niệm tổng hợp, dùng để mô tả trạng thái suy giảm chất lượng xử lý thông tin và suy yếu các chức năng nhận thức bậc cao trong môi trường số. Theo hướng này, “brain rot” không được hiểu như một bệnh lý, mà như một trạng thái nhận thức – hành vi có thể biểu hiện qua việc giảm khả năng tập trung bền vững, gia tăng xu hướng xử lý thông tin ở mức bề mặt, dễ rơi vào quá tải thông tin, mệt mỏi nhận thức, suy giảm khả năng đánh giá logic và phụ thuộc nhiều hơn vào các kích thích tức thời khi sử dụng mạng xã hội. Cách thao tác hóa này phù hợp với xu hướng nghiên cứu gần đây vốn xem tác động tiêu cực của môi trường số không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở kiểu tiếp xúc kéo dài với nội dung phân mảnh, tốc độ cao và ít giá trị nhận thức. Trong phạm vi nghiên cứu này, Brain Rot được hiểu là trạng thái suy giảm chất lượng xử lý thông tin và chức năng nhận thức bậc cao do tiếp xúc kéo dài với nội dung số phân mảnh, kích thích nhanh và thiếu chiều sâu.